Көнеүргеніш

Көнеүргеніш (түрікм. Köneürgenç) — Түрікменстандағы қала, Дашоғыз уәлаяты, Көнеүргеніш атырабының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Көнеүргеніш қаласының халқы 34 677 адамды құрады.

Қала
Көнеүргеніш
түрікм. Köneürgenç
Әкімшілігі
Ел	ТүрікменстанТүрікменстан
Уәлаят	Дашоғыз уәлаяты
Атырап	Көнеүргеніш атырабы
Тарихы мен географиясы
Координаттары	42°19′00″ с. е. 59°09′27″ ш. б. / 42.31667° с. е. 59.15750° ш. б. / 42.31667; 59.15750 ^(G) ^(O) ^(Я)Координаттар: 42°19′00″ с. е. 59°09′27″ ш. б. / 42.31667° с. е. 59.15750° ш. б. / 42.31667; 59.15750 ^(G) ^(O) ^(Я)
Құрылған уақыты	б.з.д. V-II ғ.
Алғашқы дерек	б.з.д. III-I ғ.
Бұрынғы атаулары	Гургандж, Үргеніш
Уақыт белдеуі	UTC+5:00
Тұрғындары
Тұрғыны	34 677 адам (2025)
Сандық идентификаторлары
Телефон коды	+993 347
Көнеүргеніш
Көнеүргеніш шекарасы

Географиялық сипаттамасы

Қарақұм шөлінің шетінде және Өзбекстанмен шекараға жақын, Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятының солтүстігінде орналасқан. Ол Ашхабадтан 480 км жерде. Көнеүргеніш бір кездері Шығыс пен Батыс өркениеттерін байланыстырған ең маңызды сауда жолдарының бірі - Жібек жолында орналасқан. Бұл оны Түрікменстандағы ең маңызды орындардың біріне айналдырады.

Тарихы

Қаланың атауы түрікмен тілінен аударғанда «Ескі Үргеніш» дегенді білдіреді. Қала тарихы ежелгі дәуірден бастау алады. Оның аумағы әйгілі Жібек жолы өткен ежелгі Хорезм жерін алып жатыр. Біздің дәуірімізге дейінгі 5-2 ғасырларға жататын Қырқмолла (қырық молда) бекінісінің қирандылары осында орналасқан. Қазіргі қала зороастризмнің қасиетті кітабында Урга деген атпен аталған.

8 ғасырда қаланы арабтар басып алып, оны Гургандж деп өзгертті. 10 ғасырда мұнда Үргеніш әмірлігі құрылды, оның астанасы Ескі Үргеніш деп өзгертілді. Ол экономикалық дамудың шыңына XII және XIII ғасырлар аралығында жетті. Көне-Үргенш 1388 жылы Әмір Темірдің жаулап алу соғыстары кезінде қиын кезеңдерді бастан кешірді. XVI ғасырда қала тұрғындары Әмудария ағысының өзгеруіне байланысты судың жетіспеушілігінен қаладан кетуге мәжбүр болды. 1646 жылы Жаңа Үргенш салынғаннан кейін ескі қала Көне-Үргенш деп аталды.

1924 жылы Әмударияның бүкіл атырауы, соның ішінде Көне-Үргенш, Түркімен КСР-нің құрамына, ал 1925 жылы Түркімен КСР-нің Ташауз аймағының құрамына кірді. 1992 жылы Көне-Үргенш ауылы Түркіменстанның Дашоғыз облысының Көне-Үргенш ауданының құрамына кірді. 2022 жылдың қарашасында Көнеүргеніш қала мәртебесін алды.

Көрікті орындары

Бүгінгі күнге дейін көптеген тарихи және сәулет ескерткіштері сақталған. Қазіргі уақытта Көнеүргеніштің оңтүстік шеті 1985 жылы құрылған, 640 гектар аумақты алып жатқан Түрікмен ұлттық тарихи-мәдени мұражай-қорығының аумағына іргелес орналасқан. Орта ғасырларда қала бекініс қабырғамен қоршалған, оның қалдықтары дуал түрінде шығыс шетінде сақталған.

Көнеүргеніш Ұлы Жібек жолының ең маңызды ортағасырлық жолдарының бірінде орналасқан. Бұл Түрікменстандағы ең көне археологиялық орындардың бірі, кең қорғалатын аумақта орналасқан және XI-XVI ғасырларға жататын көптеген жақсы сақталған ескерткіштерді қамтиды. Оларға мешіттер, керуен сарай қақпалары, бекіністер, кесенелер және мұнара кіреді. Мұражай-қорықтағы ең көне ғимарат - Қырқмолла бекінісі, оның орнында XI ғасырда ғұлама Әбу Әли Рейхан әл-Бируни мен табиғат зерттеушісі, дәрігер және философ Әбу Әли ибн Сина жұмыс істеген Хорезмшах Мамун академиясы орналасқан.

Қалада XI-XVI ғасырларға жататын бірқатар ескерткіштер де бар. Олардың ішіндегі ең танымалдары - Теребег ханым кесенесі, Нәжмеддин әл-Кубра кесенесі және биіктігі 60 метрлік Құтлұғ Тимур мұнарасы. Сондай-ақ, ең көне сақталған ескерткіш - глазурленген кірпішпен қапталған он екі қырлы конус тәрізді күмбезбен безендірілген Ил-Арслан кесенесі орналасқан. Көнеүргеніш солтүстігінде «360 әулие» атты кең ортағасырлық некрополь орналасқан.

Галерея

•  
  Құтлұғ Тимур мұнарасы
•  
  Теребег ханым кесенесі
•  
  Текеш кесенесі
•  
  Нәжмеддин әл-Кубра кесенесі
•  
  Нәжмеддин әл-Кубра кесенесінің алдындағы портал
•  
  Ил Арслан кесенесі
•  
  Көнеүргеніш