Шығыстанушы

Шығыстанушы немесе Ориентализм — XVIII–XIX ғасырлардағы Батыс Еуропада қалыптасқан ғылыми пәндік бағыт. Ол Азия қоғамдарының тілдерін, әдебиеттерін, діндерін, философиясын, тарихын, өнерін және құқық жүйелерін, әсіресе көне өркениеттерін зерттеуді қамтыды. Бұл ғылыми дәстүр Еуропа мен Солтүстік Америкадағы кең интеллектуалдық және көркемдік ортаға да ықпал етіп, шығыстыққа («Oriental») деген жалпы қызығушылықты білдіретін ұғымға айналды.

Ғылыми пән ретінде қалыптасуы

Ориентализм ғылыми тәжірибе ретінде XVIII ғасырдың соңында Еуропадағы университеттер мен олардың отарлық орталықтарында пайда болды. Сол кезеңде Азия тілдері мен әдебиеттерін, діндері мен құқықтарын, өнерін зерттеу еуропалық ғылымдағы маңызды бағытқа айналды. Зерттеушілердің саны күрт өсті, ал университеттер мен ғылыми қоғамдар тарапынан жаңа институционалдық қолдау бұл бағыттың дамуына жол ашты.

Ориенталистер жиі Азия өркениеттерінің ежелде ұлы болғанын, бірақ кейін құлдырауға түскенін алға тартты. Бұл еңбектердің бір бөлігі отарлық бюрократиямен байланысты болса да, барлығы бірдей отаршылдықты жақтаған жоқ. Ғылыми ортаны негізінен француз, ағылшын және неміс тілдерінде жазатын ғалымдар билеп-төстеді. Географиялық тұрғыда зерттеулер Солтүстік Африка Жерорта теңізінен бастап Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияға дейінгі кең аумақты қамтыды.

Ориенталистердің ең ірі жаңалықтарының бірі — санскрит тілі мен көптеген еуропалық тілдердің туыстығы болды. Бұл Еуропа мен Үндістанның ортақ тарихи бастаулары бар екенін көрсетіп, гуманитарлық ғылымдар мен әлеуметтік ғылымдарда салыстырмалы әдістің қалыптасуына жол ашты.

Саяси мағынасы

«Ориентализм» және «ориенталист» терминдері алғаш рет айқын саяси мәнге XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында ие болды. Ол кезде британдық ғалымдар мен отарлық әкімшілердің бір тобы «англицистерге» қарсы шықты. Англицистер Үндістанды ағылшын заңдары мен институттарына сүйене отырып басқаруды жақтаса, ориенталистер жергілікті дәстүр мен заңдардың басымдығын қорғады. Кейбір ориенталистер ежелгі үнді заңдарын зерттеп, оларды отарлық әкімшілік үшін кодификациялауға тырысты. Дегенмен, британдық биліктің жергілікті дәстүрді «қалпына келтіру» әрекеті Үндістандағы әлеуметтік-саяси өмірде түбегейлі өзгерістерге алып келді.

XIX ғасырдағы ықпалы

XIX ғасырда ориенталистік идеялар ғылым аясынан тыс шығып, философиялық әрі эстетикалық ағымға айналды. Еуропалық және америкалық жазушылар мен суретшілер шығыс қоғамдарының бейнесін өз еңбектерінде пайдаланып, «Шығыс» образы әдебиетте, өнерде және тұрмыстық сәндік мәдениетте кең тарады.

XX ғасырдағы қайта бағалау

XX ғасырдың ортасында ориенталистер өз қызметін сипаттау үшін «Азияны зерттеу» (Asian studies) атауын қолдана бастады. Бұл — «ориентализмнің» отаршылдық және неоотаршылдық астарын әлсіретуге бағытталған әрекет еді.

Кейінірек, әсіресе палестиналық-америкалық ғалым Эдвард Саидтің еңбектерінен кейін, «ориентализм» ұғымы сындарлы сипатқа ие болды. Ол Батыс ғалымдарының араб және азиялық мәдениеттерді қарапайымдандырып, стереотипке айналдыратын және кейде менсінбей сипаттайтын көзқарастарын сынға алды.

Әлем шығыстанушылары

• Эдвард Саид

Қазақ шығыстанушылары

• Шоқан Уәлиханов
• Әлкей Марғұлан
• Мұрат Әуезов
• Рамазан Бимашұлы Сүлейменов
• Тимур Қасымұлы Бейсембиев
• Меруерт Қуатқызы Әбусейітова
• Әбсаттар Дербісәлі
• Дүкен Мәсімханұлы
• Болат Ешмұхамедұлы Көмеков