Шығыс Еуропа

Шығыс Еуропа — географиялық жағынан орталық және солтүстік-шығыс Еуропа, негізінен славян халықтары мекендейді, Еуразияның осы субконтинентінің аумағының ⅔ бөлігін құрайды. Термин контекстке тәуелді және тіпті айнымалы; Біріккен Ұлттар Ұйымының құжатында атап өтілгендей, «Шығыс Еуропаның қанша ғылым салалары болса, сонша дерлік анықтамалары бар» және «кеңістіктік сәйкестіктердің әрбір бағасы әлеуметтік және мәдени құрылыс болып табылады».

Өз атымен қол қойылған барлық елдер толығымен немесе ішінара Шығыс Еуропаға сілтеме жасай алады.

Шығыс Еуропа – Орталық Еуропа мен Батыс Азияның арасында орналасқан, Осман империясының күшті ықпалымен қалыптасқан византиялық ерекшеліктерге ие аймақ. Осылайша, еуропалық тарихшылар Шығыс Еуропаның ірі елдерінің Эллин, Рим және Византия империяларының мәдениетімен сабақтастығын мойындайды. Сондықтан Батыс Еуропаның Англия мен Франциядағы отаршылдық кезеңінде де, негізінен Эльбаның шығысында орналасқан орыс, неміс және австриялық елдер ғана толық мағынада империялар болып саналды. Шығыс империялары Батыс өркениетіне қарсы тұрды.

Басқа анықтама қырғи-қабақ соғыс кезінде жасалды және Шығыс блок терминімен азды-көпті синоним ретінде қолданылды. Бұл анықтама бойынша бұрынғы социалистік еуропалық мемлекеттердің барлығы Шығыс Еуропа болып табылады. Кейде бұл мемлекеттер Орталық және Шығыс Еуропа елдеріне бөлінеді. Кейде Еуропаны екі бөлікке (Батыс және Шығыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Еуропа және басқа да қосалқы аймақтарды қоспағанда) бөле отырып, Варшава келісімі елдерінің тізіміне сәйкес, бұрынғы Югославия, Албания және Юнанстаяның барлығы Шығыс Еуропадан шығарылады, бірақ барлығы қазіргі Германия қосылды. Аустрия мен Скандинавия саяси өткеніне сәйкес Батыс Еуропа аумақтары болып саналады.

Шығыс Еуропаның аумағы Оңтүстік, Батыс және Солтүстік Еуропаның аумағынан үлкен болғанымен, 2016 жылы Еуропа халқының 34% 5 миллион км² аумақта тұрады.

Климат

Шығыс Еуропа елдерінің климаты батыс елдерінің климатына қарағанда ылғалдылығы төмен және суықырақ (Батыс Еуропада орташа жылдық температура 0-ден 15 °C-қа дейін, Шығыс Еуропада -5-тен 10 °C-қа дейін). Бұл ретте топырақ құнарлылығы Балқан түбегінде, Ресейдің оңтүстігінде және Еділ бойында екі есе дерлік жоғары (бір ендіктерде). Бірақ Батыс Еуропадағы жайылымдық шаруашылық ұзаққа созылады, тіпті Скандинавияда жыл бойына дерлік. Еуропадағы көлеңкедегі максималды ауа температурасы Еділ бойы мен Еуропалық Қазақстанға да тән. Шығыс Еуропа әлемнің барлық экономикалық және саяси аймақтары арасында қара топырақтың ең үлкен қорына ие.

 

толығымен Шығыс Еуропаға жататын елдер (территориясының көп бөлігі Азияда болғандықтан Ресейден басқа)

Терминнің шығу тарихы

XVI ғасырға дейін қазіргі Шығыс Еуропаның (Еуропаның Шығысы) Висла мен Дон аралығындағы территориясын батыс хатшылары "Еуропалық Сарматия" деп атаған. Тарихшы Юрий Зарецкий атап өткендей, Еуропа континентінің Батыс және Шығыс Еуропаға бөлінуі «XVIII ғасырға дейін болған жоқ. Бөлек, «артта қалған», шеткері Еуропа ұғымы оның көшбасшылары «әмбебап» адам санасының биігінен қоршаған әлемді немқұрайлы және қызықты түрде зерттей бастаған Ағарту дәуірінде ғана пайда болды».

«Шығыс Еуропа» терминін түсінуге алғашқы әрекетті Сергей Соловьев өзінің «Ежелгі заманнан бері Ресей тарихы» (1851–1879) еңбегінде жасаған. «Шығыс Еуропа» деп ол Ресей жазығын және Ресейдің еуропалық бөлігін: Балтық, Ақ, Қара және Каспий теңіздері мен Еділ мен Днепр өзендері бассейндерін қамтитын Орал таулары арасындағы аумақты анықтады. 1913 жылы жарық көрген Католик энциклопедиясында Шығыс Еуропаға Балқан мемлекеттері, сондай-ақ Австрия-Венгрия және Ресей империясы сияқты елдердің бөліктері кіретіні көрсетілген. Еуропаның шығыс шекарасы этнологиялық тұрғыдан анықталуы керек деген пікір айтылды.

БҰҰ органдарына сайлау үшін аймақтық өкілдіктердің квоталары бойынша БҰҰ-ға мүше мемлекеттер аймақтық топтарға топтастырылды. Бірақ мұндай топтарды құру кезінде географиялық принцип жиі бұзылады, сондықтан «Батыс Еуропа» тобына Аустралия, Жаңа Зеландия, Израиль, Түркия, АҚШ және Канада, ал «Шығыс Еуропа» тобына Әзірбайжан, Әрмения және Гүржістан кіреді. Алайда халықаралық салыстыру мақсатында БҰҰ-ның статистикалық басылымдарында Шығыс Еуропа елдерінің келесі тізімі қабылданды(геосаяси жағынан Еуропалық Кипр, Гүржістан, Әрмения және Әзірбайжан Батыс Азияға жатқызылған)

•   Беларусь
•   Болгария
•   Мажарстан
•   Молдова
•   Польша
•   Ресей
•   Румыния
•   Словакия
•   Украина
•   Чехия

Кейбір дереккөздер Балтық елдерін Солтүстік Еуропаға жатқызады, ал басқалары, мысалы, CIA World Fact Book оларды Шығыс елдеріне жатқызады. Спорт бірлестіктерінде Балтық жағалауы елдері көбіне өздерін Шығыс Еуропа деп санайды.

Саяси көзқарас бойынша Шығыс Еуропа Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылды және кеңестік ықпал ету саласына түскен еуропалық елдерді білдіреді: Болгария, Румыния, Мажарстан, Чехословакия, Польша және Германия Демократиялық Республикасы. КСРО ыдырағаннан кейін жаңадан құрылған Балтық елдері де Шығыс Еуропаның бір бөлігі болып санала бастады, дегенмен кейде Балтық елдері әлі де Шығыс Еуропадан бөлініп қалады. Сондай-ақ Закавказье мемлекеттері ішінара әлеуметтік-мәдени және саяси критерийлер бойынша Шығыс Еуропаға жатуы мүмкін: Әзірбайжан, Армения, Грузия.

Географиялық көзқарас бойынша Шығыс Еуропа Шығыс Еуропа жазығымен сәйкестендіріледі. Одан кейін Польша, Балтық жағалауы елдері, Украина мен Беларусь, Шығыс Еуропаға Финляндиядан басқа, Болгария және Қазақстан аумағының 14% кіруі мүмкін.

Мемлекеттер

Беларусь Болгария Мажарстан Латвия Қазақстан (еуропалық бөлігі)

Литва Молдова Польша Ресей (еуропалық бөлігі) Румыния

Словакия Украина Чехия Эстония